NHẬN XÉT PHIM

Điện ảnh Nga vẫn chìm trong sự huy hoàng của quá khứ

 Khoảng chục năm trở lại đây, chính phủ Nga rất nghiêm túc đặt cho mình nhiệm vụ phục hưng thể tài phim về các chiến tích của cha ông, đề cao tinh thần yêu nước. Để làm việc này nhà nước Nga đã chịu chi ra những khoản đầu tư đáng kể và phim được trao vào tay những đạo diễn có tên tuổi…Nhưng không hiểu vì sao, những bộ phim được làm với dụng công như thế khi xuất hiện trên màn ảnh lại không gây nên trong công chúng người xem cơn phấn khích cùng những cảm xúc dâng trào của tinh thần ái quốc như mong đợi?

Phim_Stalingrad

Poster phim Stalingrad

Những điều tác giả bài báo phân tích, mổ xẻ dưới đây tuy không áp gần với tình hình làm phim về đề tài chiến tranh cách mạng ở nước ta hiện nay; nhưng dẫu sao cũng là những gợi ý xa gần để phòng tránh những lệch lạc đáng tiếc…

Quả là những năm gần đây Điện ảnh Nga đã có nhiều nỗ lực làm sống lại đề tài về lòng yêu nước. Việc dàn dựng những tác phẩm điện ảnh như vậy quả là đã được đầu tư tiền bạc một cách rất hào phóng từ ngân sách của nhà nước. Sau những năm 1990- một thời kỳ mà nước Nga lênh đênh trôi nổi hệt như một con thuyền không lái – ngay cả các khái niệm như “quốc gia”, “chủ nghĩa yêu nước” cũng bị xuyên tạc, làm cho méo mó đi, thì bây giờ chính quyền Nga đang quyết tâm “dọn sạch đất đá trên đường”.

Nhưng niềm hoài nghi của xã hội đối với những gì dính dáng tới hai tiếng “nhà nước” còn quá lớn. Nhiều người Nga như đã hướng theo một niềm tin mới mà có thể diễn tả bởi lời trong một bản nhạc rock: “Tôi yêu xứ sở này nhưng tôi ghét cay ghét đắng chính quyền”. Bị vây bọc trong những vấn đề riêng tư; đinh ninh tin rằng thật uổng công mà trông chờ sự trợ giúp từ phía xã hội và chính quyền; hãy tự lo lấy thân phận mình – tất cả những tín điều như vậy đã mọc rễ đâm chồi trong ý thức của nhiều người. Thậm chí, ngay cả trong những bộ phim đề cập tới các chiến tích của cha ông, tới chủ nghĩa anh hùng trong các cuộc cách mạng và chiến tranh vừa qua cũng dễ dàng tìm thấy cung cách giải thích mọi hành động quả cảm, mọi thắng lợi lớn nhỏ đã được thực hiện hoàn toàn không phải bởi sự tính toán, suy nghĩ của các tướng soái; mà chỉ bằng vào hành động anh hùng của bản thân những người lính.

Các cốt truyện trong những bộ phim chiến tranh của Điện ảnh Nga hiện nay không có sự khác biệt nhau nhiều. Hầu như tất cả từng ấy kịch bản đều do một người viết. Những bộ phim do nhà nước đặt hàng dường như nhắm tới cái đích muốn kêu gọi mọi người trở về quy tụ quanh những giá trị cơ bản. Nhưng vì những nguyên cớ nào đó, cốt chuyện trong nhiều bộ phim không khai thác sự đối lập giữa người lính bảo vệ tổ quốc với tên lính xâm lược, mà lại tạo ra mối xung đột giữa những chiến sỹ Xô viết với nhau do bộ máy đàn áp của nhà nước Xô viết gây ra. Xung quanh mỗi nhân vật người lính như thế đều lăng xăng một ông chính trị viên hoặc chính ủy ác hiểm, sẵn sàng giáng xuống đầu anh em một đòn vu cáo hèn hạ. Và mọi việc sẽ diễn ra như sau- những trận đánh, những giao thông hào tiền duyên, những loạt bom, những vết thương…tất cả chỉ là cái nền trên đó sẽ khắc họa xung đột chủ yếu: cá nhân chống đối lại chính quyền!

Thấy rõ là tác giả của những bộ phim như thế cố ý muốn nhấn mạnh chủ nghĩa anh hùng của người lính Nga là ở chỗ họ sẵn sáng xông pha nơi lửa đạn, thậm chí không đếm sỉa tới những áp bức, đè nén! Có đúng như vậy không và nhắm đề cao điều đó nhằm mục đích gì – không thể nào hiểu nổi! Càng tệ hại hơn khi cái chất tự do quá trớn cộng với “cái tôi” quá mạnh tồn tại trong giới trí thức sáng tạo để hết phim này qua phim khác Stalin được mô tả chỉ như một nhà độc tài hiểm ác; các tướng lĩnh Xô Viết như các kẻ xuẩn ngốc; còn nhà nước Xô Viết là một trại tập trung khổng lồ!

Fedor_Bondarchuk_-_o_din_phim_Stalingrad

Fedor Bondarchuk – Đạo diễn phim Stalingrad

Những năm gần đây đã xuất hiện không ít bộ phim về đề tài chiến tranh. Có phim khá, có phim kém. Nhưng cả phim khá lẫn phim kém đều gặp nhau ở nhiều đặc diểm chung. Trước hết nói về kinh phí. Đó là phim Mặt trời thiêu đốt  2của Nikita Mikhalkov và phim Stalingrad của Fedor Bondartsuk.

Sáng tác mang tầm vóc thời đại của Mikhalkov – bộ phim có chi phí lớn nhất trong lịch sử nền Điện ảnh Nga – đã hoàn toàn thất bại khi ra rạp: Tiền vé thu vào chỉ bằng 20% tiền đầu tư làm bộ phim. Tại sao khán giả không muốn xem bộ phim này? Xin dẫn ra những phản hồi từ trên mạng: “…nhiều xác chết, nhiều máu quá và không ai xót xa, đau đớn cả!”. Lời nhận xét trên rất đúng: quá nhiều người chết và không ai xót thương cả! Chỗ không thành công; cái thiếu sót lớn nhất của bộ phim này là sự lạnh giá, là không có tình người, là sự khinh mạn Liên Bang Xô Viết mà người đứng đầu thời đó là Stalin !

Thêm dẫn chứng khác: “tại sao, một thời lượng màn ảnh khá dài chỉ chiếu cho người xem thấy những tướng tá say xỉn, những người lính phạm kỷ luật, những kẻ đớn hèn, những tên phản bội v..v.. Tôi không muốn nói rằng, vào những năm tháng đó không có những kẻ nhân cách tầm thường ấy; chưa nói rằng đây là “một bộ phim vĩ đại về một cuộc chiến tranh vĩ đại”, chứ không phải là “một thứ điện ảnh vĩ đại về những thứ cặn bã vĩ đại”. Xin bổ sung thêm, phần lớn người xem Mặt trời thiêu đốt 2 đều phẫn nộ bởi lẽ tại sao tác giả lại thể hiện những ngưới lính lúc nào cũng say xỉn, cắp trộm và phạm tội? Chả lẽ đấy là chủ nghĩa yêu nước của người lính Nga, của nhân dân Liên Xô trong cuộc chiến tranh thần thánh 1941-1945 đây sao?

Cũng thuộc danh mục phim về đề tài chiến tranh, nhắm phục hưng tinh thần ái quốc, bộ phim Stalingrad lại mở ra một đặc điểm khá tiêu biểu khác của phim ảnh Nga hiện đại hôm nay. Đó là sự sa chân vào vực thẳm của chất melodram!

Nhiều đạo diễn và nhà biên kịch Nga hôm nay cảm thấy như chất liệu lịch sử – tự thân nó, là điều gì đã quá nhàm chán. Chính vì vậy họ thấy cần phải  “gia giảm” thêm bởi gia vị lãng mạn. Và tất cả đều đổ dồn theo hướng đó. Nhưng mọi việc không hiểu sao lại diễn ra theo một hướng khác: phim không khai thác chất melodram mà thấm đậm chất chính kịch. Một thứ chính kịch ẩn chứa những ý tưởng sâu sắc có khả năng gợi lên ở người xem cảm giác của một vết thương đang tấy mủ.

Chúng ta đã từng nhất trí với quan niệm tác phẩm nghệ thuật là tấm gương hội tụ hàng vạn tia nắng của mặt trời, để thông qua cái đơn giản có thể nhìn thấy cái muôn màu muôn vẻ, cái khái quát nhất, giúp cho con người làm thức tỉnh trong tâm hồn mình những lớp liên tưởng cần thiết.

Với nhiều bộ phim Nga về đề tài chiến tranh xuất xưởng những năm gần đây dường như đã đi quá xa quan niệm cơ bản kể trên. Phim, về bề ngoài mọi thứ đều đầy đủ, đều chính xác đến từng chi tiết. Các tác giả của phim đã sử dụng cả một núi những phương tiện kỹ thuật hiện đại của việc mô tả. Nhưng cái đáng nói, đáng bàn là các phương tiện ấy liệu có thay thế nổi cái đích bộ phim cần nhắm tới không?

Cứ thế, các tác giả trượt dài trong ý muốn của mình mong sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật và trên màn ảnh máu phun trào thành suối, những vết thương há hoác miệng; những phương pháp tạo hiệu quả đặc biệt được sử dụng tối đa, những thiết kế mỹ thuật thật hoành tráng…Và kết quả sao đây? Mọi điều diễn ra trên màn ảnh thật ấn tượng, thật rực rỡ nhưng từng cảnh, từng cảnh và cả bộ phim đều vô nghĩa!

Còn một điều nữa. Thời buổi nào cũng có những đạo diễn giỏi và những bộ phim xoàng xĩnh. Và cũng không nên lý tưởng hóa bất cứ một giai đoạn phát triển điện ảnh nào. Chúng ta hãy nghe lời phát biểu của đạo diễn, Nghệ sỹ nhân dân Nga, Tổng giám đốc Hãng Mosfilm Karel Sakhnazarov: Chúng ta cũng nên biết rằng, không bao giờ có một bộ phim mà 100% người xem đều ưa thích. Trong những năm Xô Viết cũng có những bộ phim mang cân lạng khác nhau. Hiện nay, nếu chúng ta nhớ tới 100, 150 bộ phim thời kỳ đó thì chúng ta cũng đừng quên đã có hàng ngàn bộ phim ra đời. Trong số đó có những bộ phim về đề tài chiến tranh rất kém cỏi. Chuyện kể tầm thường, vô vị và hoàn toàn không ích lợi cho ai cả. Chúng ta nhắc tên là nhớ tới những bộ phim xuất sắc. Nhưng thành tựu bao giờ cũng ít hơn rất nhiều thất bại. Có thể qua đi 30 năm nữa, mọi người sẽ nhớ tới phim ảnh của những năm tháng này, nhớ tên của chừng 10, 15 bộ phim và nghĩ rằng đây là thời kỳ rực rỡ nhất trong lịch sử điện ảnh nước ta.

Chúng ta không thể không đồng ý với nhận xét trên của đạo diễn Karel Sakhnazarov, bởi lẽ ngay trong những năm tháng nền thi ca Nga sản sinh ra Blok và Maiakovsky thì cũng xuất hiện những nhà thơ tầm thường, tài năng kém cỏi mà tên tuổi của họ không ai muốn nhớ. Cũng không nghi ngờ gì, trong những năm tháng này ở nước Nga đã ra đời những tác phẩm điện ảnh xuất sắc –một thứ điện ảnh tác giả đậm đà chất Nga, vốn đã được thế giới công nhận.

Nhưng ở đây chúng ta đang bàn tới loạt phim bắn trượt đích!

Poster_phim_Mt_tri_thiu_t_2

Poster phim Mặt trời thiêu đốt 2

Có thể, vấn đề là ở chỗ, về phương diện này các tác giả Nga hoàn toàn không thể tìm được cho mình một phong cách sáng tạo đúng đắn. Họ định sao chép lại thứ điện ảnh Hollywood nhưng họ không thể làm điều đó đến cùng khi họ muốn khoác lên cái hiện thực rất riêng của nước Nga, dân tộc Nga những tấm áo xa lạ. Kết quả là họ chỉ bế lên tay những đứa con tạp chủng. Có thể, nguyên nhân ở đây chăng? Mà cũng có thể, lỗi lầm hoàn toàn do những nguyên nhân khác.

Nghệ sỹ nhân dân Nga, người được trao tặng Giải thưởng Nhà nước Liên Xô Boris Serbakov thì cho rằng tất cả mọi nguyên nhân đều do hoàn cảnh xã hội đã đổi thay. Ông nói: “Mỗi thời đại sản sinh ra thứ điện ảnh của riêng mình. Ở thời buổi điên loạn này sẽ có những nguyên tắc chi phối tới điện ảnh. Chúng ta hy vọng rằng, mọi sự rồi cũng trở về đúng quỹ đạo của mình. Và chúng ta sẽ trở lại với một nền điện ảnh lành mạnh, tốt đẹp. Dẫu sao những bộ phim chúng ta mang ra đây bàn bạc – những tác phẩm điện ảnh đã tận dụng được những phương tiện biểu đạt kỹ thuật hiện đại, cũng sẽ gây được mối đồng cảm, dù không sâu sắc, không lay động được bao nhiêu. Những lời ngợi khen thiên về việc áp dụng những kỹ sảo hiện đại tạo ra những hiệu quả đặc biệt hơn là khen về mặt  khắc họa tâm lý, tính của nhân vật trong phim. Nhưng thiếu sót này do thời buổi vần vụ quá nhanh”.

Vâng, đúng là năm tháng đã đổi thay. Và sự hời hợt trong cảm thụ là đặc điểm chủ yếu của thời buổi này. Dòng chảy ào ạt của các lượng thông tin, tính chất dễ hiểu, dễ vuột qua của những thông tin ấy đã sinh ra bản năng tự vệ trong tâm lý mọi người: Mọi điều đều dễ dàng chấp nhân, tựa như “chẳng có chuyện gì là quan trọng cả!”, tựa như mọi sự đều “dễ dàng cho qua!”. Và kết quả là chúng ta đang nhận được một món ăn tinh thần, văn hóa kiểu “kẹo cao su” dễ ngậm vào và cũng dễ nhổ ra!

Làm điều gì để đạt tới tinh thần ái quốc đích thực đây – có lẽ chưa có ai thực sự sới đất, gieo mầm. Muốn gây mầm tinh thần ái quốc ư, thiết tưởng mọi người cần có những xúc cảm thật, chứ đừng trông chờ sự rao giảng niềm tự hào về non sông đất nước ở những sản phẩm điện ảnh tầm tầm hôm nay…

(Tô Hoàng-thegioidienanh.vn dịch từ báo “Sự thật Thanh niên” CHLB Nga)

You Might Also Like

Leave a Reply